Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (KHCN&ĐMST) số 93/2025/QH15, được Quốc hội thông qua, được xem là một bước tiến pháp lý mang tính đột phá, được kỳ vọng sẽ “cởi trói” cho các hoạt động nghiên cứu khoa học, đặc biệt là tại các Viện nghiên cứu công lập. Đối với lĩnh vực nông nghiệp, một ngành kinh tế trụ cột nhưng đang đối mặt với vô số thách thức từ biến đổi khí hậu, an ninh lương thực đến sức ép cạnh tranh quốc tế, vai trò của các Viện nghiên cứu nông nghiệp càng trở nên cấp thiết. Luật 2025 ra đời với trọng tâm là trao quyền tự chủ mạnh mẽ hơn, hứa hẹn tạo ra một sự thay đổi căn bản trong cách thức vận hành, tư duy và hiệu quả hoạt động của các tổ chức này.
Trước khi Luật 2025 có hiệu lực, các Viện nghiên cứu nông nghiệp, dù là nơi tập trung đội ngũ chuyên gia hàng đầu, vẫn chịu sự ràng buộc nặng nề bởi cơ chế quản lý hành chính. Quyền tự chủ của họ, dù đã được đề cập trong các văn bản trước đây, phần lớn vẫn mang tính hình thức. Các Viện bị vướng vào hệ thống dự toán ngân sách chi tiết, cứng nhắc, khiến việc điều chuyển kinh phí cho các nghiên cứu đột xuất hay các hướng đi mới mẻ trở nên vô cùng phức tạp. Công tác nhân sự, từ tuyển dụng, đãi ngộ đến đề bạt, cũng bị đóng khung trong các quy định chung của viên chức nhà nước, gây khó khăn lớn trong việc thu hút và giữ chân các nhà khoa học tài năng, đặc biệt là các chuyên gia được đào tạo bài bản ở nước ngoài.
Một trong những tác động sâu sắc và trực tiếp nhất của Luật KHCN&ĐMST 2025 chính là việc mở rộng quyền tự chủ về tài chính. Thay vì cơ chế “quản lý đầu vào” (cấp phát theo dự toán chi tiết), Luật mới chuyển dịch mạnh sang “quản lý đầu ra” (giao nhiệm vụ gắn với kết quả). Điều này cho phép các Viện nghiên cứu nông nghiệp được chủ động xây dựng và quyết định phương án sử dụng nguồn kinh phí (cả từ ngân sách nhà nước và nguồn thu sự nghiệp) để hoàn thành các nhiệm vụ khoa học được giao. Họ có quyền tự quyết định các định mức chi tiêu nội bộ, miễn là đảm bảo hiệu quả và tuân thủ nguyên tắc công khai, minh bạch, tạo ra động lực thực sự cho việc tiết kiệm chi phí và tối ưu hóa nguồn lực.
Cơ chế tự chủ tài chính này còn được thể hiện rõ nét qua việc các Viện được chủ động hơn trong việc cung cấp các dịch vụ KH&CN ra thị trường. Ví dụ, các Viện có thể tự quyết định mức giá cho các dịch vụ phân tích đất, nước, kiểm định giống, chẩn đoán bệnh cây trồng… dựa trên cơ sở tính đúng, tính đủ chi phí và có tích lũy, thay vì bị áp một mức giá trần hành chính. Nguồn thu từ các hoạt động này, sau khi hoàn thành nghĩa vụ với nhà nước, sẽ được bổ sung vào Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, giúp các Viện có thêm nguồn lực để tái đầu tư vào trang thiết bị, nâng cao năng lực nghiên cứu và cải thiện trực tiếp thu nhập cho cán bộ, nhà khoa học.
Bên cạnh tài chính, Luật 2025 mang đến một luồng sinh khí mới cho quyền tự chủ về nhân sự và tổ chức bộ máy. Đây là “nút thắt” lớn của các Viện nghiên cứu trong nhiều năm qua. Theo quy định mới, các Viện nghiên cứu nông nghiệp có quyền tự chủ trong việc xây dựng vị trí việc làm, tuyển dụng, ký hợp đồng làm việc và quản lý viên chức, người lao động. Quan trọng hơn, họ được phép quyết định chính sách tiền lương, tiền công trên cơ sở thỏa thuận với người lao động, gắn liền với hiệu suất và kết quả công việc, không nhất thiết phải phụ thuộc hoàn toàn vào thang, bảng lương nhà nước. Điều này mở đường cho việc thu hút các chuyên gia giỏi, các nhà khoa học trẻ xuất sắc bằng một cơ chế đãi ngộ cạnh tranh và linh hoạt.
Cũng liên quan đến tổ chức, các Viện được quyền tự quyết định thành lập, sáp nhập, giải thể các đơn vị cấu thành bên trong (như các phòng, ban, trung tâm trực thuộc) để tối ưu hóa bộ máy, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh (strong research groups) theo hướng liên ngành. Ví dụ, một Viện nghiên cứu lúa có thể nhanh chóng thành lập một nhóm nghiên cứu mới kết hợp chuyên gia công nghệ sinh học, tin sinh học và nông học để tập trung giải mã gen các giống lúa chịu mặn, thay vì phải chờ đợi các thủ tục hành chính phức tạp để thay đổi cơ cấu tổ chức như trước đây.
Trong bối cảnh quyền tự chủ được mở rộng, vai trò của tổ chức Công đoàn trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam, với vai trò đại diện, bảo vệ quyền lợi cho người lao động trí thức, sẽ phải đồng hành chặt chẽ với các Viện. Khi Viện được tự chủ về tài chính và nhân sự, Công đoàn phải là tiếng nói đảm bảo rằng quyền tự chủ đó được thực thi một cách dân chủ, công khai và minh bạch. Công đoàn tham gia giám sát việc xây dựng các quy chế chi tiêu nội bộ, quy chế trả lương, thưởng, đảm bảo lợi ích của đoàn viên, người lao động được hài hòa, tránh tình trạng lạm quyền hoặc phân phối không công bằng.
Hơn thế nữa, Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam còn có một vai trò mới trong việc bảo vệ các nhà khoa học trước áp lực của “cơ chế thị trường”. Khi các Viện phải tự chủ, áp lực thương mại hóa, tìm kiếm hợp đồng dịch vụ là rất lớn. Điều này có thể dẫn đến nguy cơ các Viện chỉ tập trung vào các nghiên cứu ứng dụng ngắn hạn, mang lại lợi ích kinh tế ngay lập tức, mà xao lãng các nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu chiến lược dài hạn cho ngành nông nghiệp. Công đoàn phải là tổ chức tích cực tham gia góp ý chính sách, bảo vệ và vận động nguồn lực cho các nghiên cứu nền tảng, các nghiên cứu phục vụ lợi ích công cộng (như bảo tồn nguồn gen quý hiếm, nghiên cứu tác động môi trường…).
Một điểm đột phá nữa của Luật 2025 là quyền tự chủ trong hoạt động chuyên môn và thương mại hóa kết quả. Luật mới quy định rõ ràng về quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) đối với các kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước. Các Viện nghiên cứu và trực tiếp là các nhà khoa học, nhóm tác giả được trao quyền chủ động lớn hơn trong việc đăng ký SHTT và được hưởng tỷ lệ phân chia lợi nhuận cao hơn khi các sáng chế, giống cây trồng mới được chuyển giao hoặc thương mại hóa. Đây là động lực tài chính trực tiếp, khuyến khích các nhà khoa học nông nghiệp không chỉ nghiên cứu “để trong ngăn kéo” mà phải nỗ lực đưa sản phẩm của mình ra đồng ruộng, đến tay doanh nghiệp.
Tất nhiên, quyền tự chủ luôn đi liền với trách nhiệm giải trình. Luật 2025 đặt ra yêu cầu cao hơn về tính hiệu quả (performance) của các Viện nghiên cứu nông nghiệp. Họ sẽ phải đối mặt với sự cạnh tranh sòng phẳng để có được các nhiệm vụ, các nguồn tài trợ, không chỉ từ nhà nước mà còn từ doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế. Đây là một thách thức không nhỏ, đòi hỏi sự thay đổi toàn diện từ tư duy “xin-cho” sang tư duy “phục vụ” và “cạnh tranh”. Các Viện sẽ phải chủ động xây dựng chiến lược phát triển, phân tích nhu cầu thị trường, và chứng minh giá trị của mình thông qua các sản phẩm khoa học công nghệ cụ thể.
Quá trình chuyển đổi sang cơ chế tự chủ hoàn toàn sẽ không dễ dàng. Nó đòi hỏi một sự lột xác về năng lực quản trị của lãnh đạo Viện, cũng như sự thích ứng của chính các nhà khoa học. Các kỹ năng về quản lý tài chính, marketing công nghệ, đàm phán hợp đồng… vốn không phải là thế mạnh của các nhà nghiên cứu, nay lại trở nên vô cùng cần thiết. Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Công đoàn ngành Nông nghiệp có thể phát huy vai trò của mình bằng cách tổ chức các chương trình đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao các kỹ năng mềm này cho đoàn viên, giúp họ tự tin hơn trong môi trường tự chủ. Tóm lại, Luật KHCN&ĐMST 2025 đã mở ra một “chân trời” mới cho các Viện nghiên cứu nông nghiệp, trao cho họ công cụ pháp lý mạnh mẽ để bứt phá, nhưng cũng đặt họ trước một bài kiểm tra lớn về năng lực tự thân vận động và thích ứng với cơ chế thị trường.