Việc ban hành Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (Luật 93/2025/QH15) được Quốc hội thông qua năm 2025 đã tạo ra một bước ngoặt căn bản trong tư duy quản lý nhà nước về khoa học và công nghệ (KH&CN). Một trong những thay đổi cốt lõi và được mong chờ nhất chính là việc cải tổ toàn diện quy trình phê duyệt nhiệm vụ KH&CN. Nếu Luật Khoa học và Công nghệ 2013 đã đặt nền móng cho hoạt động nghiên cứu, thì qua hơn một thập kỷ triển khai, quy trình này đã bộc lộ nhiều bất cập, mang nặng tính hành chính, phức tạp và đôi khi xa rời thực tiễn. Luật 2025 ra đời với sứ mệnh gỡ bỏ những rào cản này, chuyển dịch trọng tâm từ “quản lý quy trình” sang “quản lý hiệu quả đầu ra”, khơi thông nguồn lực cho đổi mới sáng tạo.
Quy trình theo Luật 2013: Gánh nặng hành chính và rủi ro trì trệ
Quy trình phê duyệt nhiệm vụ KH&CN theo Luật 2013, dù được thiết kế để đảm bảo tính chặt chẽ và minh bạch của ngân sách nhà nước, nhưng trên thực tế lại vận hành một cách khá cồng kềnh. Các nhà khoa học, những người vốn là trung tâm của hoạt động sáng tạo, thường xuyên phải tiêu tốn một lượng lớn thời gian và công sức cho các thủ tục giấy tờ. Quy trình này thường bắt đầu từ việc các Bộ, ngành, địa phương tổng hợp nhu cầu, xây dựng danh mục nhiệm vụ, sau đó trải qua nhiều cấp Hội đồng tư vấn, thẩm định trước khi được phê duyệt chính thức.
Sự phức tạp này thể hiện rõ ở việc một đề tài nghiên cứu phải đi qua nhiều “cửa” xét duyệt. Từ cấp cơ sở (Viện, Trường), hồ sơ được gửi lên Bộ chủ quản, sau đó là Bộ Khoa học và Công nghệ (đối với nhiệm vụ cấp quốc gia). Mỗi cấp lại có Hội đồng xét duyệt riêng, dẫn đến tình trạng một đề xuất có thể bị “ngâm” hàng tháng, thậm chí hàng năm. Tiêu chí xét duyệt cũng thường tập trung quá nhiều vào tính đầy đủ, đúng mẫu của bộ hồ sơ (thuyết minh đề cương), thay vì tập trung vào tính đột phá, tiềm năng ứng dụng hay rủi ro của ý tưởng khoa học. Điều này vô hình trung khuyến khích các đề tài “an toàn”, dễ nghiệm thu, nhưng lại hạn chế các nghiên cứu mang tính tiên phong, rủi ro cao nhưng có khả năng tạo ra đột phá lớn.
Đối với các đoàn viên công đoàn, đặc biệt là những nhà khoa học trực tiếp thực hiện nghiên cứu, quy trình này là một gánh nặng thực sự. Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã nhiều lần ghi nhận ý kiến từ cơ sở, phản ánh về việc thủ tục hành chính đang làm giảm sút thời gian dành cho chuyên môn thuần túy. Thay vì tập trung vào phòng thí nghiệm hay thực địa, các nhà khoa học phải trở thành những “chuyên gia hành chính” để hoàn thiện hồ sơ “xin” đề tài. Cơ chế “xin-cho” này làm giảm tính chủ động và động lực sáng tạo của đội ngũ trí thức KH&CN.
Luật 2025: Trao quyền tự chủ và định hướng thị trường
Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 đã giải quyết triệt để các bất cập của Luật 2013 bằng cách thay đổi căn bản tư duy phê duyệt nhiệm vụ. Trọng tâm của Luật 2025 là trao quyền tự chủ tối đa cho các tổ chức KH&CN và lấy nhu cầu của thị trường, doanh nghiệp làm trung tâm.
Một trong những đột phá lớn nhất là việc đa dạng hóa phương thức hình thành nhiệm vụ KH&CN. Thay vì chủ yếu dựa vào đề xuất từ các cơ quan quản lý (top-down) như Luật 2013, Luật 2025 ưu tiên mạnh mẽ cơ chế “đặt hàng” (order-based) từ doanh nghiệp, các ngành công nghiệp và các vấn đề cấp bách của xã hội (như biến đổi khí hậu, dịch bệnh trong nông nghiệp). Doanh nghiệp khi đưa ra bài toán cụ thể và cam kết đồng tài chính sẽ được ưu tiên trong việc phê duyệt, đảm bảo kết quả nghiên cứu “ra lò” là có địa chỉ ứng dụng ngay lập tức.
Đối với các nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước, quy trình phê duyệt được đơn giản hóa triệt để. Luật 2025 thúc đẩy cơ chế “một cửa”, giảm thiểu số lượng các Hội đồng tư vấn không cần thiết. Đặc biệt, Luật trao quyền tự chủ rất lớn cho các tổ chức KH&CN công lập (các Viện nghiên cứu, Trường Đại học). Các tổ chức này được quyền tự quyết định phê duyệt các nhiệm vụ cấp cơ sở, tự chịu trách nhiệm về kết quả đầu ra mà không cần thông qua nhiều lớp phê duyệt trung gian của Bộ chủ quản như trước đây. Điều này chỉ áp dụng cho các tổchức đã được công nhận đạt chuẩn về năng lực nghiên cứu và quản trị.
Tiêu chí xét duyệt cũng thay đổi. Thay vì chỉ đánh giá thuyết minh, Hội đồng (nếu có) sẽ tập trung vào ba yếu tố chính: (1) Tính mới và tính sáng tạo của ý tưởng; (2) Năng lực của nhóm nghiên cứu và hạ tầng kỹ thuật; và (3) Tiềm năng thương mại hóa, tác động kinh tế-xã hội của kết quả dự kiến. Luật 2025 cũng mở đường cho cơ chế “Quỹ đầu tư mạo hiểm” trong KH&CN, chấp nhận rủi ro cho các nghiên cứu đột phá, điều mà Luật 2013 còn rất hạn chế.
Vai trò của Công đoàn trong bối cảnh mới
Sự thay đổi trong quy trình phê duyệt nhiệm vụ KH&CN từ Luật 2013 sang Luật 2025 không chỉ là một thay đổi về mặt kỹ thuật hành chính, mà còn là một cuộc cách mạng về tư duy, tác động trực tiếp đến môi trường làm việc và quyền lợi của người lao động trong ngành khoa học. Đây là một thắng lợi lớn mà Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng cộng đồng trí thức đã kiên trì vận động, góp ý trong suốt nhiều năm.
Việc “cởi trói” về thủ tục hành chính là điều mà các đoàn viên công đoàn ngành KH&CN mong mỏi nhất. Luật 2025 đã giải phóng các nhà khoa học khỏi gánh nặng giấy tờ, cho phép họ tập trung toàn bộ tâm trí và sức lực vào hoạt động chuyên môn cốt lõi là nghiên cứu và sáng tạo. Điều này trực tiếp cải thiện điều kiện lao động, nâng cao sự hài lòng nghề nghiệp và tạo động lực cống hiến mạnh mẽ hơn.
Trong bối cảnh mới, vai trò của Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam cũng có sự điều chỉnh quan trọng. Công đoàn không chỉ giám sát việc thực hiện các chính sách tiền lương, phúc lợi, mà còn đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và lợi ích của nhà khoa học trong quá trình thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Khi Luật 2025 trao quyền tự chủ lớn cho các Viện, Trường, Công đoàn phải là tiếng nói đảm bảo rằng quyền tự chủ đó được thực thi một cách minh bạch, dân chủ, và lợi ích (đặc biệt là lợi ích tài chính từ các hợp đồng chuyển giao công nghệ, bán bản quyền) được phân chia công bằng, xứng đáng cho tác giả và nhóm nghiên cứu.
Hơn nữa, Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam sẽ phối hợp chặt chẽ với các công đoàn ngành liên quan, như Công đoàn Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam, để thúc đẩy việc áp dụng Luật 2025 vào các lĩnh vực đặc thù. Công đoàn sẽ tổ chức các diễn đàn, tập huấn để giúp đoàn viên hiểu rõ và tận dụng các cơ chế mới của Luật, đặc biệt là cơ chế “đặt hàng” từ doanh nghiệp và cơ chế tự chủ, giúp các nhà khoa học nông nghiệp nhanh chóng đưa các giống mới, quy trình mới ra đồng ruộng, phục vụ tái cơ cấu ngành và phát triển bền vững.