Việc ban hành Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho lĩnh vực khoa học, công nghệ (KH&CN) tại Việt Nam. Luật này ra đời nhằm thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng về phát triển KH&CN, coi đây là quốc sách hàng đầu và là động lực chính thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội. Luật 93/2025/QH15 được xây dựng trên cơ sở kế thừa, phát huy những điểm mạnh của Luật KH&CN trước đây, đồng thời bổ sung các quy định mang tính đột phá, đặc biệt là trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo (ĐMST) và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2026, tạo cơ sở vững chắc cho việc kiến tạo một hệ sinh thái KH&CN cởi mở, linh hoạt và hiệu quả hơn.
Những điểm mới và đột phá cốt lõi của Luật 93/2025/QH15
Luật 93/2025/QH15 đã mang đến nhiều thay đổi cơ bản, giải quyết các “nút thắt” đã tồn tại, đặc biệt là về cơ chế tài chính và quản lý. Trọng tâm của Luật là chuyển từ cơ chế quản lý theo quá trình sang quản lý theo kết quả và hiệu quả. Một trong những điểm mới quan trọng nhất là việc công nhận và tạo điều kiện pháp lý cho các tổ chức KH&CN công lập được tăng cường tự chủ, đặc biệt là về tài chính và nhân sự, tương đương với các doanh nghiệp KH&CN. Điều này nhằm kích thích sự chủ động, nâng cao năng lực nghiên cứu và khả năng tự tạo nguồn thu từ hoạt động dịch vụ KH&CN.
Luật cũng quy định rõ ràng hơn về Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ, khuyến khích các doanh nghiệp thành lập Quỹ và được hưởng các ưu đãi thuế tương xứng với mức đầu tư vào R&D (Nghiên cứu và Phát triển). Đây là cơ chế tài chính đột phá nhằm huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân, giảm bớt sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước. Bên cạnh đó, Luật bổ sung các quy định về cơ chế đặt hàng nhiệm vụ KH&CN theo nhu cầu thị trường và nhu cầu cấp thiết của ngành, địa phương, thay vì chỉ dựa vào đề xuất từ các tổ chức nghiên cứu. Cơ chế này đặc biệt quan trọng đối với ngành nông nghiệp và môi trường, nơi các bài toán về biến đổi khí hậu, an ninh lương thực cần có sự can thiệp nghiên cứu kịp thời.
Thúc đẩy đổi mới sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu
Điểm nhấn xuyên suốt của Luật 93/2025/QH15 là việc đưa khái niệm Đổi mới sáng tạo vào vị trí trung tâm. Luật đã tạo ra một khung khổ pháp lý thuận lợi hơn cho việc hình thành, phát triển các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo (startup) trong lĩnh vực KH&CN. Các quy định về sở hữu trí tuệ được kiện toàn, đặc biệt là quy định về việc phân chia lợi ích và quyền sở hữu đối với các kết quả nghiên cứu được tạo ra từ nguồn vốn ngân sách nhà nước. Cụ thể, các nhà khoa học, tổ chức chủ trì nhiệm vụ được trao quyền chủ động hơn trong việc chuyển giao, thương mại hóa kết quả, và được hưởng một phần lợi ích xứng đáng. Điều này là động lực mạnh mẽ khuyến khích các nhà khoa học đưa nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường.
Luật cũng chính thức công nhận và có cơ chế hỗ trợ đặc thù cho tổ chức trung gian thị trường KH&CN (như các trung tâm ươm tạo, vườn ươm doanh nghiệp, tổ chức môi giới công nghệ). Các tổ chức này đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối cung và cầu công nghệ, định giá và thẩm định công nghệ, thúc đẩy các giao dịch chuyển giao công nghệ. Đối với ngành nông nghiệp, nơi mà các sáng chế, quy trình kỹ thuật cần được chuyển giao nhanh chóng đến hàng triệu hộ nông dân, vai trò của các trung gian này là không thể thiếu.
Tác động đến ngành Nông nghiệp và Môi trường
Đối với ngành Nông nghiệp và Môi trường, Luật 93/2025/QH15 mở ra nhiều cơ hội lớn. Các Viện nghiên cứu chuyên ngành, các trường đại học nông nghiệp, lâm nghiệp và môi trường sẽ có cơ chế tự chủ mạnh mẽ hơn để đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D) các giống cây trồng, vật nuôi mới, các quy trình canh tác thông minh và công nghệ xử lý môi trường. Cơ chế đặt hàng từ Nhà nước sẽ tập trung vào các vấn đề chiến lược như nông nghiệp giảm phát thải carbon, kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp, và ứng phó với thiên tai, dịch bệnh.
Luật khuyến khích hình thành các Hợp tác xã KH&CN và Doanh nghiệp KH&CN hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, giúp các thành tựu nghiên cứu mới nhất (như công nghệ sinh học, nông nghiệp chính xác IoT/AI) nhanh chóng được ứng dụng vào sản xuất thực tế. Các chính sách ưu đãi về thuế, vốn và đất đai được quy định trong Luật sẽ là đòn bẩy để các doanh nghiệp đầu tư vào chuỗi giá trị nông sản chất lượng cao, có khả năng truy xuất nguồn gốc và xuất khẩu.
Vai trò của Công đoàn trong triển khai Luật
Việc triển khai hiệu quả Luật KH&CN và ĐMST số 93/2025/QH15 không thể thiếu vai trò đồng hành của các tổ chức đại diện người lao động, tiêu biểu là Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Công đoàn Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam.
Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát việc thực hiện các quy định của Luật liên quan đến quyền lợi của đội ngũ cán bộ KH&CN. Cụ thể, Công đoàn sẽ:
- Đại diện bảo vệ quyền lợi: Đảm bảo các nhà khoa học được hưởng đúng quyền lợi về tài chính, đặc biệt là tỷ lệ được hưởng từ việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước, theo đúng tinh thần của Luật mới.
- Thúc đẩy phong trào sáng tạo: Phát động và tổ chức các phong trào thi đua “Lao động sáng tạo,” “Sáng kiến, cải tiến kỹ thuật” trong các tổ chức KH&CN, khuyến khích đoàn viên áp dụng các quy định của Luật để tăng tốc độ ĐMST.
- Góp ý và xây dựng văn bản hướng dẫn: Tham gia ý kiến vào các Nghị định, Thông tư hướng dẫn thi hành Luật, đảm bảo các quy định chi tiết mang tính khả thi, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho hoạt động nghiên cứu và phát triển.
- Tuyên truyền, phổ biến pháp luật: Tổ chức các hội nghị, tọa đàm chuyên đề nhằm phổ biến kịp thời, chính xác các quy định mới của Luật đến toàn thể đoàn viên, cán bộ, viên chức và người lao động trong ngành KH&CN.
- Cải thiện môi trường làm việc: Đề xuất và giám sát việc cải thiện điều kiện làm việc, nâng cao thu nhập, đãi ngộ đối với nhân lực KH&CN, đặc biệt là các nhà khoa học trẻ, nhằm tạo môi trường hấp dẫn để thu hút và giữ chân nhân tài.
Luật 93/2025/QH15 là cơ sở pháp lý vững chắc, tạo ra động lực mới cho sự phát triển của KH&CN và ĐMST tại Việt Nam. Việc thực thi đồng bộ, hiệu quả Luật này, cùng với sự đồng hành của Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam, sẽ giúp ngành nông nghiệp và môi trường thực hiện thành công mục tiêu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế.