Việc chuyển đổi mô hình sản xuất nông nghiệp từ truyền thống, manh mún sang nông nghiệp tập trung, ứng dụng công nghệ cao (NNCNC) là một yêu cầu tất yếu để tái cơ cấu ngành, nâng cao giá trị gia tăng và đảm bảo an ninh lương thực quốc gia trong bối cảnh mới. Một trong những rào cản lớn nhất của quá trình này chính là tình trạng ruộng đất phân tán, nhỏ lẻ. Nhận thức rõ điều này, Chính phủ và các bộ ngành liên quan đã ban hành hàng loạt văn bản pháp lý, nghị định hướng dẫn chi tiết nhằm tháo gỡ “nút thắt” về đất đai, tạo hành lang pháp lý thông thoáng cho việc tập trung, tích tụ ruộng đất phục vụ sản xuất NNCNC quy mô lớn.
Các quy định mới, đặc biệt là các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Đất đai (sửa đổi), đã tập trung làm rõ các hình thức tập trung đất đai. Thay vì chỉ dựa vào hình thức “dồn điền đổi thửa” mang tính nội bộ, nhỏ lẻ trong từng địa phương, cơ chế mới khuyến khích mạnh mẽ các hình thức liên kết linh hoạt hơn. Cụ thể, các doanh nghiệp, hợp tác xã được phép nhận chuyển nhượng, thuê lại quyền sử dụng đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân với quy mô lớn hơn, vượt qua các hạn mức thông thường, miễn là phương án sản xuất kinh doanh được phê duyệt thuộc lĩnh vực NNCNC hoặc nông nghiệp sạch. Đặc biệt, hình thức “góp vốn bằng quyền sử dụng đất” được xem là một giải pháp hài hòa lợi ích, nơi người nông dân trở thành cổ đông, cùng chia sẻ lợi nhuận với doanh nghiệp, thay vì mất hoàn toàn tư liệu sản xuất.
Để thúc đẩy quá trình này, các quy định chi tiết đã đưa ra nhiều chính sách ưu đãi đặc thù. Doanh nghiệp đầu tư vào NNCNC, đặc biệt là trong các khu nông nghiệp công nghệ cao đã được quy hoạch, sẽ được hưởng mức miễn, giảm tiền thuê đất, tiền sử dụng đất ở mức tối đa. Các chi phí liên quan đến việc cải tạo đồng ruộng, xây dựng cơ sở hạ tầng ban đầu (như hệ thống tưới tiêu thông minh, nhà màng, nhà lưới) được tính là chi phí hợp lý và được khấu trừ thuế. Bên cạnh đó, các địa phương được giao quyền chủ động trong việc xây dựng “ngân hàng quỹ đất nông nghiệp”, đứng ra làm trung gian thuê lại đất của các hộ dân rồi cho doanh nghiệp thuê lại với thời hạn dài hơn, giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư lớn mà không phải đàm phán với hàng trăm hộ dân riêng lẻ.
Một trong những điểm mấu chốt của các quy định mới là việc gắn liền quyền lợi và trách nhiệm của doanh nghiệp. Doanh nghiệp được tạo điều kiện tập trung đất đai phải cam kết áp dụng đúng các tiêu chí về công nghệ cao, sử dụng đất hiệu quả, bảo vệ môi trường và ưu tiên đào tạo, sử dụng lao động tại chỗ. Các quy định chi tiết nêu rõ, trong trường hợp doanh nghiệp không triển khai dự án đúng tiến độ, hoặc sử dụng đất sai mục đích (ví dụ như chuyển đổi sang phi nông nghiệp trái phép), Nhà nước sẽ kiên quyết thu hồi. Điều này nhằm tránh tình trạng “ôm đất”, đầu cơ, gây lãng phí nguồn tài nguyên quý giá và ảnh hưởng đến an sinh xã hội.
Trong bức tranh tổng thể này, vai trò của khoa học và công nghệ là yếu tố quyết định. Bản chất của NNCNC chính là ứng dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật tiên tiến vào sản xuất. Đây là lĩnh vực đòi hỏi sự tham gia trực tiếp của đội ngũ trí thức, các nhà khoa học, kỹ sư nông nghiệp. Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam, với vai trò đại diện, bảo vệ quyền lợi cho lực lượng lao động trí thức này, đã tích cực tham gia vào quá trình góp ý, xây dựng chính sách. Tổ chức công đoàn này nhấn mạnh rằng, các quy định về tập trung đất đai phải đi đôi với các cơ chế hỗ trợ R&D (Nghiên cứu và Phát triển) và chuyển giao công nghệ. Một chính sách đất đai thông thoáng sẽ là vô nghĩa nếu thiếu vắng các công nghệ lõi như công nghệ sinh học, công nghệ tự động hóa, IoT hay công nghệ sau thu hoạch.
Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam cũng chỉ ra rằng, việc tập trung đất đai thành công sẽ tạo ra các “vùng thí điểm” lý tưởng để các viện nghiên cứu, trường đại học (nơi có các đoàn viên công đoàn của họ) triển khai các mô hình thực nghiệm. Sự liên kết giữa doanh nghiệp có đất đai, vốn liếng và các nhà khoa học có tri thức là mấu chốt. Do đó, các quy định pháp lý cần có điều khoản khuyến khích doanh nghiệp trích lập quỹ phát triển KH&CN, đặt hàng các viện nghiên cứu giải quyết các bài toán công nghệ của mình. Đây chính là cầu nối để đưa trí tuệ của đội ngũ khoa học công nghệ vào thực tiễn đồng ruộng, mà nền tảng chính là quỹ đất đã được tập trung.
Quá trình triển khai thực tế các quy định về tập trung đất đai cho NNCNC vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức. Vấn đề lớn nhất là đảm bảo hài hòa lợi ích giữa ba nhà: Nhà nước, Doanh nghiệp và Người nông dân. Tâm lý “giữ đất” phòng thân của người nông dân là có thật. Các quy định chi tiết yêu cầu chính quyền địa phương phải làm tốt công tác tuyên truyền, minh bạch hóa thông tin quy hoạch và các phương án đền bù, hỗ trợ. Cần có cơ chế giám sát chặt chẽ để đảm bảo doanh nghiệp thực hiện đúng cam kết về chia sẻ lợi nhuận, đào tạo nghề và đóng bảo hiểm xã hội cho lao động nông thôn sau khi họ chuyển đổi nghề nghiệp.
Một thách thức khác là năng lực thực sự của doanh nghiệp. Không phải doanh nghiệp nào “xin” được đất cũng có đủ tiềm lực tài chính và công nghệ để triển khai NNCNC. Các quy định mới đã siết chặt hơn khâu thẩm định dự án đầu tư. Hồ sơ xin giao đất, thuê đất phải đính kèm một bản thuyết minh chi tiết về công nghệ sẽ áp dụng, nguồn gốc công nghệ, và đội ngũ chuyên gia vận hành. Đây là lúc vai trò của các chuyên gia, các nhà khoa học thuộc các tổ chức như Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam trở nên quan trọng trong các hội đồng thẩm định, giúp địa phương nhận diện chính xác các dự án khả thi, tránh “vẽ” dự án để chiếm đất.
Tóm lại, hệ thống các quy định chi tiết về tập trung đất đai cho sản xuất NNCNC đã và đang được hoàn thiện theo hướng cởi mở, linh hoạt nhưng cũng chặt chẽ hơn trong quản lý. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra những cánh đồng lớn, những khu phức hợp công nghệ cao, nơi đất đai được sử dụng hiệu quả nhất, và khoa học công nghệ thực sự là động lực phát triển. Sự thành công của chính sách này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, sự đầu tư nghiêm túc của doanh nghiệp, sự đồng thuận của người dân, và đặc biệt là sự đóng góp trí tuệ không ngừng của lực lượng khoa học công nghệ.