Ngành nông nghiệp Việt Nam đang đẩy mạnh tái cơ cấu theo hướng nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và phát triển bền vững, lấy chất lượng và an toàn thực phẩm làm yếu tố cạnh tranh hàng đầu. Trong bối cảnh đó, việc ban hành Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) mới về Thực hành nông nghiệp tốt (VietGAP) cho cây điều là một bước đi chiến lược, có ý nghĩa then chốt đối với sự phát triển của cây công nghiệp chủ lực này. Điều là một trong những mặt hàng xuất khẩu nông sản chủ lực, mang lại nguồn ngoại tệ lớn cho đất nước. Tuy nhiên, để giữ vững và mở rộng thị trường xuất khẩu, đặc biệt là các thị trường khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản, việc nâng cao chất lượng sản phẩm thông qua việc áp dụng các tiêu chuẩn canh tác nghiêm ngặt là yêu cầu bắt buộc.
Cơ sở và Mục tiêu của TCVN VietGAP Điều mới
TCVN VietGAP mới về cây điều được xây dựng trên cơ sở kế thừa kinh nghiệm từ các phiên bản tiêu chuẩn trước, đồng thời cập nhật các yêu cầu kỹ thuật tiên tiến nhất của các tiêu chuẩn quốc tế (như GlobalGAP) và đáp ứng các quy định mới về an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường của các nước nhập khẩu. Mục tiêu cốt lõi của tiêu chuẩn mới này là thiết lập một khung quy trình thống nhất, khoa học nhằm quản lý toàn bộ chuỗi sản xuất điều, từ khâu làm đất, chọn giống, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, đến thu hoạch và xử lý sau thu hoạch.
Việc áp dụng TCVN VietGAP mới hướng tới bốn mục tiêu chính: An toàn thực phẩm (kiểm soát dư lượng hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật); Bảo vệ môi trường (quản lý chất thải, bảo tồn tài nguyên nước và đất); Sức khỏe và an toàn lao động cho người sản xuất; và Truy xuất nguồn gốc sản phẩm rõ ràng, minh bạch. Đây là nền tảng để khẳng định thương hiệu điều Việt Nam trên trường quốc tế, chuyển từ sản xuất số lượng sang sản xuất chất lượng cao, bền vững.
Nội dung cốt lõi của TCVN VietGAP Điều
TCVN mới yêu cầu người sản xuất điều phải tuân thủ nghiêm ngặt một loạt các quy tắc trong suốt quá trình canh tác. Về Quản lý đất và giống, tiêu chuẩn yêu cầu phải chọn vùng đất không bị ô nhiễm, sử dụng các giống điều đã được công nhận, có nguồn gốc rõ ràng và sạch bệnh. Việc sử dụng phân bón phải dựa trên kết quả phân tích đất và nhu cầu dinh dưỡng thực tế của cây, ưu tiên sử dụng phân bón hữu cơ và vi sinh để cải tạo đất, giảm thiểu tối đa phân bón vô cơ.
Đặc biệt, tiêu chuẩn mới đặt ra yêu cầu rất cao đối với Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Người trồng phải ưu tiên sử dụng các biện pháp sinh học, cơ học, và giống kháng bệnh, hạn chế đến mức tối thiểu việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Nếu buộc phải sử dụng, phải tuân thủ danh mục thuốc được phép sử dụng, đảm bảo thời gian cách ly nghiêm ngặt để kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật ở mức thấp nhất, không vượt quá giới hạn cho phép (MRLs). Đây là một trong những điểm trọng yếu để sản phẩm điều có thể thâm nhập sâu vào các thị trường cao cấp.
Về Quản lý chất lượng nước, tiêu chuẩn yêu cầu nguồn nước tưới phải đảm bảo vệ sinh, không bị ô nhiễm bởi chất thải công nghiệp hoặc sinh hoạt. Đối với Thu hoạch và xử lý sau thu hoạch, quy trình phải được thực hiện một cách vệ sinh, đảm bảo điều không bị nhiễm bẩn trong quá trình thu lượm, phơi khô và bảo quản. Khu vực lưu trữ, phơi sấy phải tách biệt, sạch sẽ, có hệ thống theo dõi độ ẩm và nhiệt độ.
Tác động và Thách thức đối với người trồng điều
Việc áp dụng TCVN VietGAP mới mang lại lợi ích kép. Đối với người nông dân, sản phẩm điều đạt chuẩn VietGAP sẽ có khả năng bán được với giá cao hơn, ổn định hơn do đáp ứng được yêu cầu của các doanh nghiệp xuất khẩu và thị trường cao cấp. Nó giúp người sản xuất nâng cao ý thức về an toàn lao động, sử dụng hóa chất và bảo vệ môi trường. Đối với quốc gia, tiêu chuẩn này là công cụ hữu hiệu để bảo vệ thương hiệu, uy tín của hạt điều Việt Nam trên trường quốc tế.
Tuy nhiên, việc chuyển đổi từ phương pháp canh tác truyền thống sang VietGAP không hề dễ dàng. Thách thức lớn nhất nằm ở chi phí đầu tư ban đầu (cho nhà xưởng, dụng cụ bảo hộ, hệ thống ghi chép), thói quen canh tác của nông dân, và nhu cầu về kiến thức chuyên môn kỹ thuật. Người nông dân cần phải nắm vững các quy trình ghi chép nhật ký đồng ruộng chi tiết, hiểu rõ về chu kỳ sinh học của sâu bệnh và cách sử dụng các biện pháp sinh học thay thế.
Vai trò đồng hành của Công đoàn và Phát triển KH&CN
Để TCVN VietGAP Điều mới đi vào thực tiễn một cách hiệu quả, vai trò của các tổ chức xã hội và khoa học công nghệ là cực kỳ quan trọng. Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Công đoàn Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam có vai trò then chốt trong việc thúc đẩy và hỗ trợ quá trình này:
- Chuyển giao và Đào tạo: Công đoàn có thể phối hợp với các Viện nghiên cứu (như Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp, các Trung tâm Khuyến nông) để tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn chuyên sâu về VietGAP Điều. Nội dung tập huấn cần tập trung vào việc áp dụng công nghệ số (ghi chép điện tử, phần mềm truy xuất nguồn gốc) và các kỹ thuật tiên tiến trong IPM.
- Thúc đẩy Sáng kiến: Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam có thể khuyến khích các nhà khoa học, kỹ sư nghiên cứu các sáng kiến, cải tiến kỹ thuật nhằm đơn giản hóa quy trình VietGAP, đưa ra các giải pháp công nghệ sinh học (ví dụ: chế phẩm vi sinh kiểm soát nấm bệnh) với chi phí thấp, phù hợp với quy mô sản xuất hộ gia đình.
- Bảo vệ quyền lợi: Công đoàn cần giám sát việc thực hiện chính sách hỗ trợ của Nhà nước cho các vùng chuyển đổi VietGAP. Đặc biệt là bảo vệ quyền lợi và an toàn lao động cho các đoàn viên, người lao động trực tiếp tham gia sản xuất điều theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt.
- Tuyên truyền và vận động: Tổ chức các buổi tọa đàm, hội thảo, tuyên truyền về lợi ích kinh tế và môi trường của VietGAP Điều, nâng cao ý thức tự giác của đoàn viên, người lao động trong việc tuân thủ các quy định về an toàn sản xuất và chất lượng sản phẩm.
Việc ban hành TCVN VietGAP mới cho cây điều không chỉ là một quy định hành chính mà là một tuyên bố về cam kết của ngành nông nghiệp Việt Nam đối với chất lượng và sự bền vững. Thành công của việc áp dụng tiêu chuẩn này sẽ phụ thuộc vào sự hợp tác chặt chẽ giữa Nhà nước, Doanh nghiệp, Nhà khoa học và đặc biệt là sự đồng lòng của người nông dân, dưới sự hỗ trợ tích cực từ các tổ chức xã hội như Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam, để biến điều Việt Nam trở thành thương hiệu nông sản toàn cầu chất lượng cao.