Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ, ngành nông nghiệp Việt Nam buộc phải chuyển mình từ sản xuất truyền thống, manh mún sang nền nông nghiệp hiện đại, ứng dụng công nghệ cao. Để thực hiện bước nhảy vọt này, việc liên kết chặt chẽ, đồng bộ giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị là yêu cầu tất yếu. Mô hình liên kết “4 Nhà” bao gồm Nhà khoa học, Doanh nghiệp, Hợp tác xã và Nhà nông, không phải là khái niệm mới, nhưng trong giai đoạn hiện nay, mô hình này cần được tái cấu trúc và tiếp thêm năng lượng để trở thành đòn bẩy hiệu quả cho việc chuyển giao và ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất.
Vai trò của “Nhà khoa học” trong liên kết này đã thay đổi căn bản. Họ không còn là những nhà nghiên cứu đơn thuần trong phòng thí nghiệm, mà trở thành “bộ não” công nghệ của chuỗi liên kết. Nhiệm vụ của họ là nghiên cứu, phát triển và thích ứng các công nghệ tiên tiến như công nghệ sinh học (giống cây trồng, vật nuôi kháng bệnh, năng suất cao), công nghệ IoT (cảm biến, giám sát tự động), Big Data (phân tích dữ liệu thổ nhưỡng, khí hậu), và tự động hóa.
“Nhà Doanh nghiệp” được xác định là “trái tim” và là “đầu kéo” của toàn bộ mô hình trong kỷ nguyên công nghệ cao. Doanh nghiệp là chủ thể duy nhất có đủ tiềm lực tài chính, khả năng quản trị hiện đại và mạng lưới thị trường (đặc biệt là thị trường xuất khẩu) để đầu tư cho công nghệ cao. Họ là người đặt ra “luật chơi” về tiêu chuẩn chất lượng, quy trình sản xuất (VietG.A.P., GlobalG.A.P., hữu cơ) và là người trực tiếp bỏ vốn để chuyển giao công nghệ cho các mắt xích còn lại. Thông qua doanh nghiệp, các công nghệ đắt đỏ như nhà kính, hệ thống tưới nhỏ giọt thông minh, máy bay không người lái (drone) phun thuốc, hay công nghệ blockchain trong truy xuất nguồn gốc mới có thể được áp dụng trên quy mô lớn. Doanh nghiệp không chỉ cung cấp “đầu vào” công nghệ mà còn cam kết “đầu ra” ổn định, giúp nông dân và HTX yên tâm sản xuất.
Trong mô hình này, “Hợp tác xã” (HTX) kiểu mới đóng vai trò là “bộ khung” tổ chức then chốt, là cánh tay nối dài của doanh nghiệp đến từng người nông dân. Thực tế cho thấy, doanh nghiệp không thể và không muốn làm việc trực tiếp với hàng ngàn hộ nông dân nhỏ lẻ, manh mún. HTX chính là pháp nhân đứng ra đại diện, tập hợp các hộ nông dân, tổ chức lại sản xuất trên một quy mô đủ lớn (vùng nguyên liệu tập trung). Đây là điều kiện tiên quyết để ứng dụng đồng bộ công nghệ cao. HTX chịu trách nhiệm tiếp nhận công nghệ từ doanh nghiệp và nhà khoa học, tổ chức đào tạo, hướng dẫn kỹ thuật cho các xã viên, giám sát việc tuân thủ quy trình canh tác nghiêm ngặt. Sự vững mạnh của HTX là yếu tố đảm bảo tính bền vững của liên kết.
Cuối cùng, “Nhà Nông” là chủ thể trung tâm, là người trực tiếp vận hành công nghệ và tạo ra sản phẩm. Trong mô hình nông nghiệp công nghệ cao, vai trò của người nông dân được nâng lên một tầm cao mới. Họ không còn là người lao động chân tay thuần túy mà trở thành những “kỹ thuật viên nông nghiệp”, có khả năng vận hành các thiết bị thông minh, đọc hiểu các thông số kỹ thuật, và tuân thủ kỷ luật sản xuất. Để làm được điều này, người nông dân cần được đào tạo lại. Lợi ích họ nhận được không chỉ là sự đảm bảo về đầu ra sản phẩm với giá cao hơn, mà còn là việc giảm thiểu sức lao động, giảm rủi ro thiên tai, dịch bệnh nhờ các giải pháp công nghệ dự báo và tự động hóa. Sự thay đổi về tư duy và kỹ năng của nhà nông là mắt xích quyết định sự thành công của việc chuyển giao công nghệ.
Quá trình chuyển giao công nghệ cao trong mô hình “4 Nhà” không phải là một hành động một chiều, mà là một vòng tuần hoàn khép kín. Doanh nghiệp (Nhà Doanh nghiệp) nắm bắt tín hiệu thị trường, đặt hàng nghiên cứu cho các Viện, Trường (Nhà Khoa học). Nhà khoa học phát triển giải pháp công nghệ. Doanh nghiệp đầu tư vốn, chuyển giao công nghệ này cho các HTX (Hợp tác xã) thông qua các hợp đồng liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm. HTX tổ chức cho các xã viên (Nhà Nông) áp dụng công nghệ vào sản xuất. Sản phẩm thu hoạch được doanh nghiệp thu mua, chế biến và đưa ra thị trường. Lợi nhuận thu về lại được tái đầu tư cho nghiên cứu và mở rộng sản xuất.
Tuy nhiên, để mô hình này vận hành trơn tru, không thể thiếu vai trò của một “Nhà” thứ năm, đó là Nhà nước và các tổ chức chính trị – xã hội, trong đó có tổ chức Công đoàn. Công đoàn Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam giữ một vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động (nhà nông, xã viên) trong chuỗi liên kết, đảm bảo các hợp đồng công bằng, minh bạch. Đồng thời, Công đoàn tham gia tích cực vào việc tổ chức các lớp tập huấn, nâng cao tay nghề, phổ biến kiến thức về an toàn lao động khi vận hành máy móc, công nghệ mới.
Đặc biệt, sự phối hợp giữa Công đoàn Nông nghiệp và Môi trường với Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam trở thành một cầu nối quan trọng. Sự hợp tác này giúp đưa các nhà khoa học (là đoàn viên công đoàn của các Viện nghiên cứu, Trường đại học) đến gần hơn với thực tiễn sản xuất, nắm bắt các vấn đề cấp bách của ngành. Thông qua các diễn đàn, hội thảo do hai tổ chức công đoàn đồng tổ chức, tiếng nói của người lao động nông nghiệp được lắng nghe, và các nhà khoa học cũng được bảo vệ quyền lợi, được khích lệ để cống hiến các công trình nghiên cứu mang tính ứng dụng cao. Công đoàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam góp phần thúc đẩy tinh thần đổi mới sáng tạo trong đội ngũ trí thức KHCN, hướng các nghiên cứu vào việc phục vụ trực tiếp cho tái cơ cấu nông nghiệp, trong khi Công đoàn Nông nghiệp đảm bảo các thành quả đó được áp dụng đúng chỗ, hiệu quả và nhân văn.
Thực tiễn đã chứng minh hiệu quả của mô hình này tại nhiều địa phương. Tại Lâm Đồng, các doanh nghiệp lớn đã liên kết với các HTX và nông dân để xây dựng các vùng sản xuất rau, hoa công nghệ cao theo tiêu chuẩn châu Âu, với sự hỗ trợ về giống và kỹ thuật từ các trung tâm nghiên cứu. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, các tập đoàn thủy sản đang triển khai mô hình nuôi tôm siêu thâm canh ứng dụng công nghệ sinh học và IoT, liên kết chặt chẽ với các HTX cung cấp nguồn giống và giám sát quy trình, giúp nông dân kiểm soát dịch bệnh và tăng năng suất vượt trội.
Mặc dù vậy, việc nhân rộng mô hình liên kết “4 Nhà” trong chuyển giao công nghệ cao vẫn còn nhiều thách thức. Rào cản lớn nhất chính là vốn đầu tư ban đầu cho công nghệ cao rất lớn, vượt quá khả năng của đa số HTX và nông dân. Niềm tin giữa các “Nhà”, đặc biệt là giữa doanh nghiệp và nông dân, vẫn còn mong manh do lịch sử “bẻ kèo” hợp đồng. Quỹ đất nông nghiệp còn phân tán, cản trở việc cơ giới hóa và tự động hóa đồng bộ. Trình độ quản lý của nhiều HTX còn yếu, chưa đủ sức làm cầu nối tin cậy cho doanh nghiệp.
Để mô hình “4 Nhà” thực sự trở thành động lực phát triển nông nghiệp công nghệ cao, cần có các giải pháp đồng bộ. Nhà nước cần hoàn thiện các cơ chế, chính sách về đất đai (tích tụ ruộng đất), chính sách tín dụng ưu đãi cho nông nghiệp công nghệ cao. Các doanh nghiệp cần thể hiện vai trò “anh cả”, xây dựng văn hóa kinh doanh có trách nhiệm, giữ chữ tín với nông dân. Các nhà khoa học cần chủ động “bước ra khỏi” phòng thí nghiệm. Và quan trọng hơn cả, người nông dân và các HTX phải thay đổi tư duy, chủ động học hỏi, liên kết lại với nhau để tạo nên sức mạnh tập thể, sẵn sàng tiếp nhận và làm chủ công nghệ mới.